Meer dan landbouw: de veelzijdige waarde van voedselbossen
, by Danielle Chan
Voedselbossen combineren voedselproductie met biodiversiteit, waterbeheer en verkoeling. Ontdek wat deze vorm van landbouw kan betekenen voor boeren én bedrijven.
Voedselbossen: meer dan alleen landbouwgrond
Meer dan de helft van de grond in Nederland wordt gebruikt voor landbouw. Een groot gedeelte van deze landbouwgrond wordt niet rechtstreeks gebruikt om voedsel voor mensen te produceren. Ongeveer 65% van de landbouwgrond bestaat uit grasland en groenvoedergewassen, grotendeels bedoeld als voer voor vee.
De manier waarop deze landbouwgrond wordt gebruikt, heeft echter gevolgen die verder gaan dan de hoeveelheid gewassen die het land produceert. De gezondheid van de bodem, de manier waarop water wordt vastgehouden en wat er op het land groeit, bepalen mede welke functies een stuk landbouwgrond kan vervullen. Vandaag, maar ook in de toekomst. Toch wordt de economische waarde van landbouw doorgaans vooral uitgedrukt in productie, export en de toegevoegde waarde aan de Nederlandse economie. Deze cijfers geven inzicht in de economische bijdrage van de sector, van veeteelt tot het verbouwen van gewassen. Daarmee wordt niet alle waarde van landbouwgrond zichtbaar.
Een andere manier van landbouw
Sinds 2025 heeft het CBS een nieuwe categorie toegevoegd: voedselbossen binnen de landbouwtelling. Hierdoor worden onder andere oppervlakte en aantal landbouwbedrijven met voedselbossen afzonderlijk geregistreerd. Het CBS omschrijft een voedselbos als “een productief ecosysteem dat door mensen is ontworpen waarbij een natuurlijk bos als voorbeeld is gebruikt”. In 2025 waren er 231 landbouwbedrijven met een voedselbos, met een gezamenlijke oppervlakte van 367 hectare. Dat is tien keer zoveel oppervlakte als in 2020.
Voedselbossen bestaan al langer in Nederland en verschillen in opzet van veel traditionele landbouw. Veel Nederlandse akkerbouwers werken bijvoorbeeld met gewasrotatie, waarbij verschillende, afzonderlijke gewassen elkaar in de loop van meerdere jaren afwisselen. De keuze voor afzonderlijke gewassen heeft bovendien duidelijke voordelen: machines kunnen efficiënter worden ingezet, oogst en verwerking zijn voorspelbaarder en de productie kan worden geoptimaliseerd voor een specifieke toepassing. Een voedselbos vertrekt vanuit een ander ontwerpprincipe. Er wordt niet gekeken naar de efficiëntie van één gewas, maar naar hoe verschillende soorten, lagen en functies samen kunnen werken.
Wat is een voedselbos?
Volgens de definitie die binnen de Nederlandse voedselbosbouw wordt gehanteerd, moet een voedselbos bestaan uit:
Een kruinlaag van hogere bomen
Minimaal drie vegetatielagen
Een rijk bosbodemleven in ontwikkeling
Een robuuste omvang: minimaal 0,5 hectare in een ecologisch rijke omgeving, oplopend tot minimaal 20 hectare in een ernstig verarmde omgeving.
Simpel gezegd: een voedselbos bestaat uit verschillende lagen van beplanting. Hoge bomen, kleinere fruit-en notenbomen, struiken, kruiden, bodembedekkers en klimplanten. De ruimte wordt niet alleen horizontaal, maar ook verticaal benut. Een voedselbos bestaat grotendeels uit meerjarige bomen en struiken. Dit betekent dat een voedselbos vele jaren oogst oplevert zonder dat er veel voor hoeft te worden gedaan. In tegenstelling tot akkerbouw gewassen die ieder jaar op nieuw worden gezaaid of geplant. Dat verandert de manier waarop arbeid, bodem en water worden ingezet.
De meerwaarde van een voedselbos: waterhuishouding
Een voedselbos probeert verschillende functies van een ecosysteem op één plek te combineren. Dat begint bij de bodem.
Een voedselbos kan op verschillende manieren invloed hebben op bodem, water en biodiversiteit. De combinatie van bomen, struiken en bodembedekkers houdt de bodem grotendeels bedekt. Bladeren, plantenresten en bodembedekkers beschermen de bodem tegen directe neerslag en uitdroging. Naarmate organisch materiaal wordt afgebroken, draagt het bij aan het bodemleven en de structuur van de bodem.
Ook bomen en andere vaste vegetatie kunnen invloed hebben op hoe water zich door de bodem beweegt. Wortels en bodemstructuur spelen een rol bij infiltratie en wateropslag. De praktijk laat zien dat de waterbehoefte van een voedselbos verschilt van een akker waar slechts één gewas wordt verbouwd. Over het algemeen hebben voedselbossen minder extra water nodig.
De waterbehoefte van voedselbossen kan sterk verschillen. Meestal heeft de jonge aanplant de eerste 2 tot drie jaar extra water nodig, daarna is het bos ver genoeg om zelfstandig in leven te blijven. Twee voedselbossen van onze partner Voedselbosbouw, laten dit mooi zien. De Eemvallei had bij de aanleg nauwelijks extra water nodig vanwege de natte bodem. Bij Ketelbroek bij Groesbeek krijgen vooral nieuw aangeplante soorten tijdelijk extra water.
Een ander microklimaat en een gezond ecosysteem
Een actief bodemleven ondersteunt de beschikbaarheid van voedingsstoffen voor planten. De planten die er al staan en ook de planten die er nog gaan komen. Er is dus minder plantenvoeding en arbeid nodig. Tegelijkertijd zorgt biodiversiteit onder andere voor bestuiving en natuurlijke plaagbestrijding. In een voedselbos worden dan ook geen pesticiden of bemesting van buitenaf gebruikt. Dat is goed voor de biodiversiteit en scheelt geld en arbeid. Door de structuur van een natuurlijk bos als uitgangspunt te nemen, ontstaat een ecosysteem waarin verschillende soorten en vegetatielagen elkaar kunnen versterken. Naarmate het systeem zich ontwikkelt, kan het voedselbos minder afhankelijk worden van bepaalde vormen van menselijk ingrijpen.
Ook de structuur van een voedselbos heeft invloed op het microklimaat. De verschillende vegetatielagen zorgen voor een dicht bladerdek dat een deel van de zonnestraling tegenhoudt. Hierdoor warmt de bodem minder sterk op dan op een open terrein. Daarnaast verdampen bomen en planten water via hun bladeren. Dit proces, ook wel evapotranspiratie genoemd, onttrekt warmte aan de omgeving. Samen met de schaduw van de bomen kan dit zorgen voor lagere temperaturen en een koeler en vochtiger microklimaat rond de vegetatie.
fotocredit: Stichting Voedselbosbouw
Wat voedselbossen betekenen voor bedrijven
Voedselbossen zijn geen universele oplossing. Het zal niet in elke situatie en elke omstandigheid werken. De wetenschappelijke literatuur is nog relatief jong en de opbrengsten verschillen sterk per ontwerp, locatie en ontwikkelingsfase. De ontwikkeling van een voedselbos vraagt bovendien tijd. Bomen en struiken hebben meerdere jaren nodig voordat ze volwassen zijn en volop produceren. De opbrengst verandert daardoor mee met de ontwikkeling van het systeem. Ook vraagt een voedselbos in de eerste jaren om ontwerp, aanleg en beheer. De voordelen van een voedselbos moeten daarom niet alleen worden beoordeeld op de directe voedselopbrengst, maar op de combinatie van opbrengsten en functies over een langere periode.
Wel brengt het planten van voedselbossen verschillende functies samen: voedselproductie, verkoeling, waterbeheer en ruimte voor meer biodiversiteit. Deze functies hebben niet altijd een prijskaartje dat uitgedrukt kan worden in kilo’s of euro’s. Toch kunnen deze functies wel economische gevolgen hebben. Denk hierbij aan lagere arbeidskosten, minder kosten ten gevolge van droogte of overstromingen, een gezondere bodem voor toekomstige productie.
Een voedselbos laat zien dat we ook anders naar deze ruimte kunnen kijken: niet alleen als iets dat onderhouden moet worden, maar als een landschap en groter ecosysteem voor nu en voor de toekomst. Deze manier van kijken naar landbouwgrond is niet alleen relevant voor boeren. Bedrijven die met voedsel werken kunnen bijvoorbeeld hun producten afnemen bij voedselbossen: lokaal geproduceerde en volledig biologische producten. Ook voor bedrijven die geen voedsel produceren, is de relatie met land en natuurlijke systemen relevant. Bedrijfsterreinen, landgoederen en andere stukken grond kunnen immers meerdere functies hebben. Een voedselbos laat zien hoe voedselproductie, biodiversiteit, water en landschap op één plek kunnen samenkomen.
Benieuwd hoe jouw bedrijf kan bijdragen aan voedselbossen in Nederland? Neem dan contact met ons op!
